Past impact in een confectiemaat?

Een kringloopbedrijf in een middelgrote stad krijgt een vragenlijst van de bank. Die volgt de VSME, de vrijwillige Europese standaard voor duurzaamheidsinformatie van het mkb. Er zijn vakken voor het aantal medewerkers en voor de uitstoot, en alles is netjes in te vullen. Alleen de reden waarom het bedrijf bestaat, past nergens. Een deel van de medewerkers zat jaren thuis. Na een jaar in de winkel durven sommigen weer de telefoon op te nemen. Daar is geen vak voor, dus dat blijft leeg.

De woorden helpen niet mee. Normering kan een grens betekenen die je niet mag overschrijden, zoals in de Wet normering topinkomensBron: Rijksoverheid, wetten.overheid.nl, Nog niet gecontroleerd. Het kan ook een gedeelde maat zijn, waarmee verschillende partijen op dezelfde manier meten. Normalisering is in Nederland gewoon het werk van NENBron: Stichting Koninklijk Nederlands Normalisatie Instituut, Nog niet gecontroleerd, het normalisatie-instituut: afspreken hoe een schroef of een meting eruitziet. In data betekent het weer iets anders, namelijk cijfers omrekenen zodat ze naast elkaar kunnen staan. In dit stuk bedoelen we vooral dat laatste, in de ruimste zin. Alles in dezelfde maat knippen, zodat het te vergelijken is.

Eerst het nut, want dat is echt. Een confectiemaat is een slimme uitvinding. Je kunt een broek bestellen zonder dat iemand je opmeet, en een M uit Groningen valt ongeveer zoals een M uit Maastricht. Een standaard doet hetzelfde voor impact. Een financier die tientallen organisaties steunt, leest zonder gedeelde maat evenveel dialecten. Een bewoner die wil weten of het bedrijf in de buurt minder uitstoot, kan zonder gedeelde definitie niets controleren. En wie zijn eigen maatstaven kiest, kiest al snel de maatstaven die hem goed staan. Standaarden als de ESRSBron: EFRAG, Nog niet gecontroleerd en GRIBron: Global Reporting Initiative, Nog niet gecontroleerd maken dat lastiger. Daarom vinden we ze soms nodig, en niet alleen handig.

Toch is de maat geen natuurwet. De CSRD laat zien hoe beweeglijk hij is. Eerst zouden grote bedrijven vanaf ongeveer 250 medewerkers moeten rapporterenBron: Europees Parlement en Raad van de Europese Unie, Nog niet gecontroleerd. Sinds het Omnibus-pakket geldt de plicht alleen nog bij meer dan 1.000 medewerkers én meer dan € 450 miljoen omzetBron: Europees Parlement en Raad van de Europese Unie, Nog niet gecontroleerdBron: Linklaters, Sustainable Futures, Gecontroleerd. Daar zitten keuzes achter, gemaakt door mensen met belangen. De ISSB-standaardenBron: IFRS Foundation, Gecontroleerd kijken vooral naar wat duurzaamheid betekent voor de belegger. Dat is een geldige blik, maar het blijft één blik. Wie de maat vastlegt, bepaalt ook welk lichaam als gewoon geldt.

En geen lichaam is precies een M. Bij kleding zie je dat meteen aan een mouw die te lang is. Bij impact zie je het minder snel, want wat niet past, wordt stil afgeknipt. Stel dat zes op de tien deelnemers na een traject werk vinden. In een wijk waar laaggeletterdheid hoog is, betekent dat iets anders dan in een studentenstad. In de tabel staan beide cijfers naast elkaar alsof ze over hetzelfde gaan. De context staat, als hij er al staat, in een voetnoot.

Lastiger is wat er daarna gebeurt. Een organisatie die jaar na jaar in dezelfde maat wordt gemeten, groeit langzaam naar die maat toe. Ze kiest deelnemers die het percentage goed doen, en ze doet minder van het werk waar geen vak voor is. Niemand besluit dat, het gebeurt gewoon. Normaliseren betekent dan bijna letterlijk: normaal worden. De eigenheid verdwijnt niet omdat iemand haar schrapt, maar omdat er in het formulier geen plek voor is. Kleine organisaties voelen het eerst. Voor een concern is een extra indicator een regel in een systeem. Voor een kringloopbedrijf met een coördinator die drie dagen werkt, is het een avond.

Wie met een standaard werkt, houdt daarom vaak twee boeken bij. De standaardmaat wordt ingevuld, zodat een bank of financier kan vergelijken. Ernaast staan de indicatoren die voor deze organisatie echt tellen, met erbij voor welke rechthebbenden en belanghebbenden ze tellen. Die zijn dan voor al die groepen bedoeld, niet alleen voor wie betaalt. Of dat de goede verhouding is, weet nog niemand zeker. Soms wordt het tweede boek een bijlage die niemand opent.

Soms laat een standaard zelf zien hoe dat werkt. De B Impact Assessment telde lang alles op tot één score. Boven de 80 punten kon een bedrijf B Corp wordenBron: B Lab, Nog niet gecontroleerd. Een nadelig effect op het ene thema werd zo weggedrukt door punten op een ander thema. Een bedrijf met een zwakke plek kon dus toch hoog scoren. In de nieuwe eisen van B Lab kan dat niet meer. Op elk thema moet een bedrijf nu aan een minimum voldoenBron: B Lab, Nog niet gecontroleerd. Dat komt mede door de harmonisatie van standaarden, die het afdekken van nadelen lastiger maakt. Eén cijfer dat alles samenvatte, bleek dus iets te verstoppen. Meer maten naast elkaar maakten het weer zichtbaar.

We zouden willen dat een standaard zegt waar hij knelt. Dat bij elk vergelijkbaar cijfer staat voor welk lichaam de maat is geknipt, en wat er buiten viel. Een cijfer dat zijn eigen grenzen noemt, kun je beter naast een ander leggen, omdat je weet waar het verschil zit. Twijfel over de maat hoort daarom in het verslag zelf, niet in de voetnoot.