Pidgin is geen gebrek

Wie samen aan monitoring en evaluatie begint, maakt vaak eerst een begrippenlijst. Wat bedoelen we met effect? Wat telt als resultaat? Wie is een deelnemer? Dat voelt zorgvuldig. Toch werkt het meestal andersom. Gedeelde taal is het resultaat van samenwerking, niet de voorwaarde ervoor.

In dat werk zitten een fonds, een uitvoerder, deelnemers en soms een gemeente aan één tafel. Ze komen uit andere werelden, elk met eigen woorden. Een financier praat over indicatoren en rapportage. Een veldwerker praat over gezinnen, gesprekken en vertrouwen. Een bewoner praat over de straat.

Hoe vinden zulke partners elkaar, als ze niet dezelfde taal spreken? Het antwoord komt uit de taalkunde. Het heet pidgin.

Wat een pidgin is

Een pidgin is een noodtaal. Ze ontstaat als twee groepen zonder gedeelde taal toch iets moeten regelen, zoals handel of werk. Je herkent een pidgin aan vier dingen.

• Niemand heeft haar als moedertaal · ze bestaat alleen voor het contact tussen de groepen.
• Klein en praktisch · weinig woorden, eenvoudige grammatica, alleen wat nodig is voor de taak.
• Gebonden aan één domein · je kunt erin handelen, maar niet ruziën, troosten of filosoferen.
• Geleende woorden · de woorden komen meestal van de sterkere partij, de klank en de zinsbouw vaak van de andere kant. Er zit dus altijd een machtsverhouding in.

Een paar voorbeelden. Russenorsk was de handelstaal van Russische en Noorse vissers in de achttiende en negentiende eeuw. Ze verdween toen de handel stopte. Tok Pisin in Papoea-Nieuw-Guinea begon als pidgin en is nu een officiële landstaal. Sranantongo en Papiamentu zijn creooltalen met een vergelijkbare geschiedenis.

Een pidgin kan dus drie kanten op. Ze sterft uit als het contact stopt. Ze wordt een vaste hulptaal voor één domein. Of ze creoliseert: een nieuwe generatie groeit ermee op, en de taal wordt rijk en volledig. Dan is het geen tussentaal meer, maar een eigen taal.

Wat het onderzoek zegt

Het idee dat taal uit samenwerking groeit, is niet nieuw. Zeven studies laten het elk op hun eigen manier zien.

• Peter Galison · werelden beginnen niet met een gedeelde taal, maar met ruil. Uit herhaalde uitwisseling groeit eerst een pidgin, pas later een creool. Taal is het bezinksel van samenwerking.Bron: Peter Galison, University of Chicago Press, Nog niet gecontroleerd
• Donnellon, Gray en Bougon · groepen kunnen samen handelen terwijl ze er iets anders onder verstaan. Gedeeld handelen is genoeg. Gedeelde betekenis is niet nodig.Bron: Anne Donnellon, Barbara Gray en Michel G. Bougon, Administrative Science Quarterly 31(1), Gecontroleerd
• Karl Weick · betekenis ontstaat achteraf. Eerst doe je iets, daarna begrijp je wat je deed.Bron: Karl E. Weick, Sage, Nog niet gecontroleerd
• Star en Griesemer · grensobjecten maken samenwerking mogelijk zonder dat de partijen het eens zijn. Het object draagt de verbinding, de woorden hoeven dat nog niet te doen.Bron: Susan Leigh Star en James R. Griesemer, Social Studies of Science 19(3), Gecontroleerd
• Beth Bechky · begrip tussen beroepsgroepen groeit in het werk zelf. Wie de verschillen in elkaars werk benoemt en samen grond vindt, verandert hoe de ander kijkt.Bron: Beth A. Bechky, Organization Science 14(3), Gecontroleerd
• Paul Carlile · gedeelde woorden lossen alleen de eerste grens op. Verschil in betekenis vraagt om vertalen. Verschil in belang vraagt om verandering.Bron: Paul R. Carlile, Organization Science 15(5), Gecontroleerd
• Etienne Wenger · betekenis ontstaat als je samen meedoet en samen vastlegt. Wat je vastlegt zonder mee te doen, draagt zelf geen betekenis.Bron: Etienne Wenger, in Social Learning Systems and Communities of Practice (Springer), Gecontroleerd

Galison zag dit bij natuurkundigen en ingenieurs die samen radar en computersimulaties bouwden. Ze hadden geen gedeelde theorie. Wel hadden ze een gedeelde werktaal over het ding dat ze maakten. Die taal was lokaal, onvolledig en doeltreffend.Bron: Peter Galison, University of Chicago Press, Nog niet gecontroleerd

Wat dit betekent voor monitoring en evaluatie

Neem een verandertheorie, een set indicatoren of een dashboard. In monitoring en evaluatie zijn dat grensobjecten. Het bestuur van een fonds leest er verantwoording in. Een uitvoerder leest er een werkplan in. Een bewoner kijkt vooral of de buurt erop vooruitgaat. Dat is geen probleem, zolang het handelen klopt.

Rond zo’n object groeit vanzelf een pidgin. Een stuurgroep zegt bijvoorbeeld ‘de nulmeting’ en bedoelt het gesprek van maart. Of ze zegt ‘het groene vakje’ en bedoelt het doel dat op koers ligt. Een buitenstaander verstaat er weinig van. Voor wie meedoet, is het precies genoeg.

Zo’n pidgin is een teken van voortgang, geen gebrek. Ze laat zien dat er echt wordt uitgewisseld. Wie haar wegpoetst in een net eindverslag, gooit dus een deel van het leren weg.

Het risico van taal als startpunt

Wie eist dat de partners eerst dezelfde taal spreken, laat in de praktijk de machtigste partij de woorden kiezen. Bij monitoring en evaluatie is dat vaak de financier, of het beleid. Dat is aanpassing die eruitziet als verbinding.

Let daarom op wiens woorden het zijn. Komen alle woorden uit de beleidstaal of uit het format van het fonds? Dan is de verhouding ongelijk, ook als de partners de woorden netjes gebruiken. Verbinden betekent niet alles gelijkmaken. Je kunt vertalen zonder je eigen stem te verliezen.

Hoe je bruggen bouwt

• Begin met iets wat je samen doet · een gezamenlijke handeling of een gedeeld object, geen begrippenlijst. Teken samen een verandertheorie, of doe samen een eerste meting.
• Accepteer pidgin · halve woorden en leenwoorden horen bij de start. Ze zijn geen fout die je moet herstellen.
• Oogst taal achteraf · leg vast welke woorden vanzelf zijn ontstaan. Maak een woordenlijst die meegroeit, geen lijst die vooraf vastligt.
• Laat betekenissen naast elkaar bestaan · zolang het handelen klopt, hoeven de partners niet hetzelfde te bedoelen.
• Zie een eigen creool als succes · als de partners zelf de mengtaal spreken, heeft de samenwerking haar eigen taal gevonden.

De tussenmens

In elke samenwerking zijn er mensen die beide kanten verstaan. Ik noem ze tussenmensen. Denk aan een programmamanager die met het bestuur van een fonds praat en met de mensen in de wijk. Of aan een evaluator die cijfers vertaalt naar verhalen, en verhalen terug naar cijfers.

Tussenmensen spreken de taal van beide kanten. Daardoor maken zij de pidgin. Dat is vakmanschap, en het verdient aandacht. Leer de pidgin daarom bewust, en schrijf op hoe ze groeit.

Het mooiste wat een tussenmens kan bereiken, is minder nodig zijn. Als de partners zelf de mengtaal spreken, kan de vertaler een stap terug doen. De tussenmens verdwijnt. Dat is geen verlies, maar het bewijs dat de brug er staat.